“Eşitlik, Kardeşlik, Özgürlük” sloganı 1789 Fransız İhtilali’ne aittir ya, Fransızcamızla tekrarlamayı da pek severiz:

                                                         “Liberté, égalité, fraternité”

Ah, keşke öyle olsaydı, olmadı kardeş; bir türlü olmuyorda.…

 

Fransa tüm tarih boyunca sınıf savaşları tarihi ve köylü ayaklanmaları nedeniyle bir paratoner veya litmus kağıdıdır. Avrupa’da olacak her şey önce orada cereyan eder. Çünkü Fransa devrimlerin, halk ayaklanmalarının ve iktidar mücadelerinin ülkesi. Herşey 1789 Fransız devrimiyle başladı. Halk ağır vergiler altında ezilirken krallık ve soylular ayıracıklarını koruyordu. Sonunda öfke pâtladı. Bastil hapishanesi basıldı, monarşi yıkıldı ve Kral XVI.Louis giotinle idam edildi. Ancak devrim ülkeye huzur getirmedi. Bu kez devrimciler birbirlerine düştü. Cumhuriyet kuruldu sanılırken güç yaşayan devrimciler kendi liderleri, Robespierre dahil birbirini giotine gönderdi. Binlerce insan idam edildi ve Fransa kanlı bir iç hesaplaşmanın içine sürüklendi. Ama bu nenüz bir başlangıçtı. Kaos o kadar büyüdüki Napolyon askeri darbeyle başa geçip kendini imparator ilan etti. Sonra Napolyon devrilince tam bir trajedi yaşandı. Fransızlar kafasını kestikleri kralın öz kardeşini tahta çıkardı. O ölünce diğer kardeşi bu kez kral oldu. 1830’da halk yeniden ayaklandı, kralı kovdu. Fakat yerine cumhuriyet kurmak yerine gidip başka bir sülaleden yeni bir kral buldular. 1848’de bir devrim daha yaşandı; kral Louis-Philipp d’Orléans tahtan indirildi ve ikinci cumhuriyet kuruldu. 1871’de Paris Kömünü ortaya çıktı. Paris’in orta yerinde duran ve Napoleon’un askeri başarılarının sembolü olan Vendome Anıtının yıkılmasına karar verdiler. Anıt 16 Mayıs 1871 günü yıkıldı. Başkentte sokak çatışmaları yaşandı ve kanlı hafta boyunca binlerce insan hayatını kaybetti.

1968’e gelindiığnde üniversite öğrencierin başlattığı protestolar milyonlarca işçiye yayıldı, grevler başladı ve Fransa adeta durma noktasına geldi. Üstelik bu gelenek geçmişte kalmadı. 2018’de Sarı Yelekliler hayat pahalılığına ve akaryakıt zamlarına karşı sokaklara döküldü. Protestolar kısa zamanda ülke çapında büyük bir harekete dönüştü. Emeklilik reformlarından ekonomik politikalara kadar pek çok konuda milyonlarca insan gösterilere katıldi.

Peki Fransa’da halk neden bu kadar sık sokaklara çıkıyor? Çünkü Fransa’da prostesto yalılınızca bir tepki değil, iktidara baskı kurmanın ve siyasi değişim sunmanın köklü bir aracı. Devrimlerle şekillenen bu siyasi kültür sonraki kuşaklarada aktarıldı. Bugün bile Fransızlar haklarının ellerinden alındıığını düşündüklerinde sokaklara çıkmaktan çekinmiyor. Bir Fransız dostum yıllar önce gülümseyerek şöyle demişti: “Biz 1789 Devrimi’ni henüz tamamlamadık. Hâlâ devrim hâlindeyiz.”

 

***

Fransa’nın bu son haftalarda neden sokaklara dökülüp, ulusal çapta bir huzursuzluğa sürüklendiğini anlamak için, ülkeyi on yıllardır bir arada tutan örtük sözleşmeye bakmak gerekir. Fransa’da vatandaşlar, gelişmiş dünyadaki en yüksek vergi oranlarını öderler. Buna karşılık olarak da; üst düzey bir kamu sağlık sistemi, verimli bir ulaşım ağı, güçlü bir emeklilik sistemi ve iyi finanse edilen okullar beklerler.

 

Bu sistem aniden çöküyor?

 

Neden mi?

 

Son iki yıl içinde iki büyük güç çarpıştı. İlk olarak, ciddi bir hayat pahalılığı krizi; gıda, yakıt ve barınma gibi temel ihtiyaçları karşılanamaz hale getirdi. İkinci olarak, kamu hizmetleri bozulmaya başladı; okullar öğretmen eksikliğiyle karşı karşıya kaldı ve fiziksel olarak bakımsızlaştı; üstelik vergiler de yüksek kalmaya devam etti. Ancak vatandaşlar yardım arayışına girdiğinde, devlet kendini bir çıkmazın içinde buldu. 2026 yılının ikinci çeyreğinin sonunda Fransa’nın kamu borcu, GSYH’sinin %119’ına, yani toplam 3.595,5 milyar avroya ulaştı. Bu, ülke tarihindeki en yüksek seviye olup, 2021’deki Covid-19 pandemisi sırasında kaydedilen %117,8’lik zirveyi de geride bıraktı. Sonuç olarak hükümet, küresel bir finansal paniğe yol açma riski olmaksızın artık para basamaz veya borçlanamaz hale geldi.

 

Bunun ardından gelişen zincirleme reaksiyon, altı ayrı aşamada gerçekleşti. Süreç, 21 Eylül’de yerel bir kıvılcımla başladı: Paris banliyösü Créteil’deki lise öğrencileri, okula geldiklerinde sınıfların ısıtılmadığını ve öğretmenlerin derse gelmediğini gördüler. Ayrıca, devletin yükseköğretime giriş için kullandığı otomatik sistem “Parcoursup” da öğrencileri derinden huzursuz ediyordu; zira öğrenciler, bu sistemin üniversiteye girişte sistematik olarak varlıklı öğrencileri kayırdığına inanıyorlardı. Buna tepki olarak öğrenciler, çöp kutularını ve bariyerleri kullanarak ortaokul ve liselerin girişlerini kapattılar.

 

İkinci aşama, hızla yayılan bir tırmanıştı. Öğrenciler, bu tür eylemler için bir taslak sunan İnstagram/Tig-Tag adlı bir platforma, gerçekleştirdikleri ablukalara dair ayrıntıları yüklediler. Birkaç gün içinde, ülke genelinde 800’den fazla lise ve üniversite kampüsü ablukaya alınmıştı.

 

Üçüncü aşama ise 5 Ekim’de yaşanan kırılma noktasıydı. Lens‘teki bir çatışma sırasında, polisin kalabalıkları dağıtmak amacıyla kullandığı bir “uzaklaştırma” bombası, 15 yaşındaki bir öğrencinin ağır yaralanmasına yol açtı. Hâlihazırda mevcut olan hoşnutsuzluk, ülke çapında bir öfke patlamasına dönüştü ve ebeveynleri, öğretmenleri ve üniversite öğrencilerini sokaklara döktü.

 

Dördüncü aşama, bütçeye ilişkin tetikleyici adımdı. Başbakan Sébastien Lecornu, 2027 bütçesi için 54 milyar avroluk bir kemer sıkma planı açıkladı; bu plan, öğretmen maaşlarının dondurulmasını, emekli maaşlarının mevcut seviyelerinde tutulmasını ve yerel kamu hizmetlerinde kesintiye gidilmesini öngörüyordu. Gıda ihtiyaçlarını karşılamakta zaten zorlanan işçi sınıfı için bu durum, adeta bir savaş ilanı gibi algılandı.

 

Beşinci aşama ise 17 Ekim’de gerçekleşen kitlesel patlamaydı. 800.000’e yakın insan, bir “öfke günü” için sokaklara döküldü. Sendikalar, iklim aktivisti gruplar ve eski “Sarı Yelekliler”, öğrencilerle güçlerini birleştirdi. Marjinal gruplar 143 yıllık tarihi Limoges belediye binasını ve Lyon’da turizm ofisini ateşe verip lüks butikleri yağmalayınca, polisle çatışmalar yaşandı ve olaylar sonucunda 2.000’den fazla kişi gözaltına alındı, 150 police yaralandı.

 

Altıncı aşama 31 Ekim; Liseler, üniversiteliler, sendikalar ve Sarı Yelekliler, üçüncü cumartesi eylemleri için yeniden meydanları doldurdu. Gösterilerde eğitime daha fazla kaynak, kamu hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sosyal talepler öne çıktı. İçişleri Bakanlığı ülke genelinde 320 bin kişinin yürüdüğünü açıkladı. Gençlik örgütlerinin oluşturduğu platform ise katılımın 500 bine yaklaştığını bildirdi. Bir önceki (17 Ekım) cumartesine  göre katılım geriledi. Yürüyüşlerin önemli bölü sakin geçti.

 

Mıllı Eğitim Bakanı Edouard Geffray France, liselerde sınıf mevcutlarının düşürüleceğini, bu kapsamada 920 sözleşmeli öğretmenin sözleşme sürecinin tamamlanacağını ve 500’den fazla ek kontenjan açılacağını bildirdi. Yükseköğretim kurumlarına başvuruların yapıldığı Parcoursup adlı platformun da 2028’e kadar değiştirileceğini taahhüt eden Geffray, yazın çok sıcak, kışın ise çok soğuk olan okulların klima ve ısıtma sistemleriyle donatılarak iklim değişikliğe uyumlu hale getirilmesi amacıyla 2030’a kadar düşük faizli 4 milyar avro kredi sağlıyacaklarını kaydetti. Ancak hükümetin bu taahhütlerini yeterli bulmayan liselilrer Kasım’ın ilk günlerinde yeniden eyleme başladı.

5 Kasım’da ülke genelindeki sendikaların genel grev çağrılarıyla birleşen gençlik dalgası, Paris başta olmak üzere, Bordeaux, Lyon, Toulouse, Marsilya, Nantes ve Lille dahil birçok şehirde lise ve üniversitede eğitimi durma noktasına geldi. İçişleri Bakanlığına göre 575 bin, CGT İşçi sendikası’nca 1 milyon 600 bin kişinin katıldğı, Fransa’nın dört bir yanında hayat pahalılığına ve sisteme karşı patlak veren devasa ayaklanma hız kesmezken, Marsilya sokaklarından gelen son görüntüler krizin ulaştığı şiddet boyutunu gözler önüne serdi. Şehrin merkezinde art arda yaşanan Rolex mağazası gibi devasa soygunların ardından, güvenlik güçleri ile protestocular arasında sokak aralarında sert çatışmalar patlak verdi. Göstericilerin fırlattığı bitmek tükenmek bilmeyen taş, kiremit ve inşaat kalıntısı yağmuru altında kalan çevik kuvvet minibüsleri ve polis araçları, hedef tahtasına konuldu. Araçların üzerine yağan mermer ve molozlar altında ezilen emniyet güçleri, artan baskıya dayanamayarak bulundukları noktadan geri çekilmek zorunda kaldı. Marsilya sokakları adeta bir savaş alanına döndü.

Sendikalar ve işveren temsilcilerinin katılımıyla bir “sosyal konferans”ın 9 Kasım Pazartesi günü, Fransa Başbakanı’nın (Premier ministre) hem çalışma yeri hem de resmi konutu Matignon’da gerçekleştirilmesi planlanıyor.

***

2026 yılında birçok ülkede öğrenci eylemlerinin yoğunlaştığını izliyoruz. Yaşadıkları ekonomik zorluklar, eğitim sorunları, yolsuzluklar ve özellikle gelecek kaygıları nedeniyle dünyanın birçok ülkesinde tepkilerini dile getiriyorlar. Gösterilerin yoğun olduğu ülkeler arasında Arjantin, Arnavutluk, Bangladeş, Belçika, Brezilya, Ekvador, Endonezya, Fransa, Hindistan, İtalya, Kolombiya, Nepal, Sırbistan, Şili var.

 

Görüldüğü gibi bu ülkeler arasında Türkiye yok. Oysa ki ükemizde öğrencilerin de ekonomik zorlukları, eğitim sorunları, adaletsizlik, yolsuzluklar ve özellikle yoğun olarak gelecek kaygıları var. Bizdeki yandaş kanallar Avrupa karışıyor, dış güçlerin başı dertte motivasyonuyla gençlik isyanlarını büyük bir hazla ekranlara taşıyorlar. Ama Türkiye’ye gelince iş değişiyor. Nitekim Tayyip Erdoğan, “Avrupa’nın kimi ülkelerinde yaşanan olaylardan cesaret alarak benzer bir teşebbüsün hayalini kuranlar varsa şunu bilsinler ki Türkiye sokakta bulunmamıştır, sokağa teslim edilecek bir ülke de değildir” diyerek gençliğe tehdit savurmayı ihmal etmiyor.

 

Elbette gençlik ne zaman, hangi dürtülerle harekete geçeceğini kendi bilir. Onlara bir telkinde bulunmak, bu ülkenin evlatları biz kıdemli kuşaklara düşmez. Ancak 2013 Gezi isyanına gençlerin damga vurduğunu biliyoruz. 19 Mart 2025’te Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alındığı gün Saraçhane’de barikatı İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin kırdığını da unutmadık. Yine 25 Mart 2025 günü Maçka Parkı’ndan Şişli Belediyesine on binlerce gencin yürüyüşünün uzun yıllardır tanık olduğumuz en görkemli eylemlerden biri olarak kayda geçtiğinin de farkındayız. O nedenle gençlere güvenmekten, düzeni değiştirme misyonunu onlara devretmekten başka çaremiz bulunmuyor.

 

 

 

Prof. Dr. Garip Turunç – Bordeaux (Fransa) Üniversitesi ve İstanbul Galatasaray Üniversitesi Em. Öğ. Üy

Bordeaux, Cuma 6 Kaım 2026