Sanat dünyasının yakından takip ettiği tartışma, New York’ta düzenlenecek sonbahar müzayedesi öncesinde gündeme geldi. Tahmini değeri 180 milyon dolar olan tablo, bu sezon açık artırmaya çıkarılacak en yüksek değerli eserlerden biri olarak gösteriliyor. Eserin bu fiyatla satılması halinde Van Gogh’un müzayedede şimdiye kadar ulaştığı en yüksek satış değerini aşması bekleniyor.
Mirasçılar satışın baskı altında yapıldığını savunuyor
ABD’de yaşayan Fischer ailesinin mirasçıları, tablonun 1936 yılında Amsterdam’da satılmasının arkasında Nazi yönetiminin Yahudi ailelere yönelik ekonomik baskılarının bulunduğunu ileri sürüyor.
Ailenin Berlin’deki avukatı Gunnar Schnabel, 12 Kasım’da Sotheby’s’in iade departmanı başkanı Marco Toracca’ya gönderdiği e-postada, müzayede evinden satışın Nazi yönetiminin baskısı olmaksızın, piyasa koşullarında ve ailenin özgür iradesiyle gerçekleştirildiğini açık biçimde kanıtlamasını istedi. Schnabel, aksi durumda müzayedenin gerçekleştirilemeyeceğini belirtti.
Mirasçılar, taleplerinin 1998 Washington İlkeleri çerçevesinde değerlendirilmesini ve adil bir çözüm bulunmasını istiyor. Söz konusu ilkeler, Nazi döneminde el konulan veya zorla el değiştiren sanat eserlerine ilişkin uyuşmazlıkların hakkaniyetli biçimde çözülmesini amaçlıyor.
Tablonun geçmişi 1909 yılına uzanıyor
Sotheby’s kataloğundaki bilgilere göre Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” adlı eseri, 1909 yılında Alman yayınevi S. Fischer Verlag’ın kurucusu Samuel Fischer tarafından Paris’teki bir galeriden satın alındı.
Fischer’in 1934 yılında hayatını kaybetmesinin ardından yayınevinin yönetimini damadı Gottfried Bermann Fischer devraldı. Nazilerin iktidara gelmesiyle birlikte yayınevinin yazarları yayın yasaklarıyla karşı karşıya kaldı. Şirket ikiye bölünürken Bermann Fischer, faaliyetlerini sürdürebilmek amacıyla Berlin’den Viyana’ya taşındı.
Aile, Van Gogh tablosunu ve Paul Cézanne’a ait iki eseri 1932 veya 1933 yılında Amsterdam’da sanat simsarı Walter Feilchenfeldt’e emanet etti. Van Gogh’un tablosu 1933 yılında Rotterdam’daki Museum Boymans’ta, 1934 yılında ise İsviçre’nin Bern kentindeki Kunsthalle’de sergilendi.
Eser, Feilchenfeldt tarafından 1936 yılında Parisli bir koleksiyoncuya satıldı. Birkaç kez el değiştiren tablo, 1975 yılında Arjantinli koleksiyonerler Carlos Pedro Blaquier ve Nelly Arrieta de Blaquier tarafından satın alındı.
Nazi dönemindeki ekonomik baskılar tartışmanın odağında
Mirasçıların itirazı, tablonun 1936 yılında gerçekleştirilen satışının koşullarına dayanıyor. Avukat Schnabel, satışın ailenin Berlin’den Viyana’ya taşınmasından yaklaşık üç ay sonra yapıldığına dikkat çekiyor.
Nazi yönetiminin Almanya’dan ayrılan Yahudilerin yanlarında götürebilecekleri varlıkları sınırlandırdığına işaret eden Schnabel, ailenin göç sırasında uygulanan Reich kaçış vergisini de ödemek zorunda kaldığını belirtiyor. Mirasçılara göre bu koşullar, tablonun satışının özgür iradeyle yapılıp yapılmadığı konusunda ciddi soru işaretleri oluşturuyor.
Öte yandan Gottfried Bermann Fischer, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Berlin’deki yayınevinin kontrolünü yeniden ele geçirmek için girişimlerde bulundu ve el konulan varlıkları için tazminat talep etti. Ancak Amsterdam’da satılan tablolar için herhangi bir hak talebinde bulunmadı. O dönemde Hollanda’da gerçekleştirilen sanat eseri satışlarına ilişkin tazminat taleplerinin hukuki dayanağı bulunmadığı belirtiliyor.
Ailenin önceki itirazı yeniden gündemde
Fischer ailesinin sanat eserlerine ilişkin hak talepleri geçmişte de gündeme gelmişti. Gottfried Bermann Fischer’in kızı Gisela Bermann Fischer, 2007 yılında Christie’s müzayede evinde satışa çıkarılan ve yine Amsterdam’da 1936 yılında el değiştiren bir Cézanne tablosuna ilişkin değerlendirmesinde, satışa itiraz etmemişti.
Ancak Gisela Bermann Fischer, Christie’s’e gönderdiği 2 Şubat 2007 tarihli mektupta, babasının Nazi Almanyası’nın zulmü nedeniyle baskı altında sattığı diğer tablolar üzerindeki haklarını saklı tuttuğunu açıkça ifade etmişti. Ayrıca Cézanne tablosuna ilişkin tutumunun, aileye ait diğer eserler açısından emsal oluşturmayacağını belirtmişti.
2014 yılında hayatını kaybeden Gisela Bermann Fischer’in ardından ailenin yeni kuşak mirasçıları da Van Gogh tablosu için benzer bir hak talebinde bulundu.
Sotheby’s’ten inceleme açıklaması
Sotheby’s, tabloya ilişkin mülkiyet geçmişi üzerinde kapsamlı bir araştırma yürüttüğünü açıkladı. Ancak müzayede evi, eserin planlandığı gibi satışa çıkarılıp çıkarılmayacağı konusunda henüz kesin bir açıklama yapmadı.
Blaquier-Arrieta koleksiyonunda bulunan eser, Sotheby’s kataloğunun kapağında yer alıyor. Koleksiyondan Claude Monet, Paul Gauguin ve Edgar Degas gibi sanatçıların eserlerinin de aralarında bulunduğu 12 tablo gelecek haftaki müzayedede satışa sunulacak. Eserlerin toplam satış değerinin yaklaşık 450 milyon dolara ulaşması bekleniyor.
Van Gogh’un 180 milyon dolar değer biçilen tablosuna ilişkin mülkiyet tartışmasının, müzayede öncesinde nasıl sonuçlanacağı ise belirsizliğini koruyor.